Hər bir xalqın dünyada mövcudluğunu təsdiq edən əsas amillərdən biri onun doğma dilidir. Dil yalnız ünsiyyət vasitəsi deyil, eyni zamanda bir millətin tarixi yaddaşı, milli kimliyi, mənəvi sərvəti və varlıq rəmzidir. Xalqın keçdiyi tarixi yol, yaşadığı ictimai-siyasi proseslər, yaratdığı mədəniyyəti və mənəvi dəyərləri ilk növbədə ana dilində formalaşır və nəsildən-nəslə məhz bu dildə ötürülür. Bu baxımdan, dil millətin yaddaşı, ruhu və mənəvi pasportu kimi çıxış edir.
Lakin tarix göstərir ki, bu təbii həqiqətin – doğma dilin dövlət səviyyəsində qorunmasının – hər zaman asan yolu olmayıb. Xüsusilə sovet totalitar sistemi şəraitində milli dilin taleyi barədə söz açmaq, hətta bu barədə düşünmək belə, ciddi risk demək idi. Mərkəzləşdirilmiş ideologiya bütün müttəfiq respublikalarda vahid siyasi-mədəni məkan yaratmağa çalışır, milli özünəməxsusluğun önə çıxarılmasına şübhə ilə yanaşırdı. Belə bir mühitdə hər hansı respublika rəhbərinin öz xalqının dilini dövlət səviyyəsində rəsmiləşdirmək təşəbbüsü ilə çıxış etməsi, sadəcə inzibati addım deyil, əslində, sistemə qarşı təhlükəli bir çağırış kimi qəbul olunurdu. Bu addımı atmaq üçün nəinki hüquqi savad, həm də incə siyasi zəka, uzaqgörənlik və şəxsi cəsarət tələb olunurdu.
Məhz belə bir tarixi məqamda Ümummilli Lider Heydər Əliyevin Azərbaycan dilinə dövlət dili statusunun verilməsində əvəzsiz rolu üzə çıxdı. 1978-ci il aprelin 2-də IX çağırış Azərbaycan SSR Ali Sovetinin Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası Konstitusiyasının layihəsinə və onun ümumxalq müzakirəsinin yekunlarına həsr olunmuş VII sessiyasında Heydər Əliyev məruzə ilə çıxış edərkən, tarixi əhəmiyyətli bir təklif irəli sürdü: Konstitusiyanın 73-cü maddəsinin yeni redaksiyada təsdiqlənməsi. Onun təklifi ilə maddə belə formalaşdırıldı: “Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikasının dövlət dili Azərbaycan dilidir”.
Bu sözlər bu gün adi görünə bilər, lakin o dövrün siyasi konyukturasını dərindən bilməyən adam onların arxasında dayanan gərginliyi tam anlaya bilməz. Sovet İttifaqının digər müttəfiq respublikalarının əksəriyyətində belə açıq formulaya rast gəlinmirdi, bir çox rəhbərlər bu mövzuya toxunmaqdan çəkinirdilər. Mərkəzi hakimiyyətin diqqətini cəlb etmək, “millətçilik” damğası altına düşmək qorxusu hər addımı ölçüb-biçməyi tələb edirdi. Belə şəraitdə Azərbaycanın dahi oğlu Heydər Əliyevin bu təklifi irəli sürməsi sadəcə formal bir qərar deyildi – bu, sistemin sərhədlərini incəliklə, lakin qətiyyətlə keçmək cəsarəti idi.
Onun bu addımı atmasında kəskin siyasi zəkası həlledici rol oynadı. Heydər Əliyev nə mərkəzlə açıq qarşıdurmaya getdi, nə də xalqının milli mənafeyindən geri çəkildi. O, sistemin daxilində, onun qanunlarına söykənərək, lakin öz məqsədinə xidmət edən bir yol tapdı. Konstitusiya müzakirəsi kimi rəsmi, hüquqi bir prosesdən istifadə edərək, milli dilin statusunu qanuniləşdirmək – bu, təkcə cəsarət deyil, həm də dərin strateji düşüncənin nümunəsi idi. O, bilirdi ki, bu addım təkcə hüquqi akt deyil, gələcək nəsillərin dil və kimlik hüququnun təminatı olacaq.
Bu tarixi qərarın nəticələri sonrakı onilliklərdə özünü göstərdi. Azərbaycan dilinin dövlət dili statusu qazanması xalqın milli şüurunun formalaşmasında, mədəni irsinin qorunmasında və müstəqillik dövründə dilin daha da möhkəmlənməsində mühüm zəmin yaratdı. Bu gün Azərbaycan Konstitusiyasında təsbit olunmuş dövlət dili statusunun kökləri, məhz həmin 1978-ci il aprel gününə, Heydər Əliyevin qətiyyətli addımına gedib çıxır.
Tarix bir daha sübut edir ki, millətin taleyini dəyişən qərarlar çox zaman sakit, lakin dərin düşünülmüş addımlarla atılır. Ulu Öndər Heydər Əliyevin o dövrdə göstərdiyi uzaqgörənlik və cəsarət, bu gün hər bir azərbaycanlının doğma dildə danışmaq, düşünmək və yaşamaq hüququnun təməlini qoydu. Ana dili – bu, sadəcə sözlər toplusu deyil, nəsillərin mübarizəsi, zəkası və sevgisi ilə qorunub saxlanılan milli sərvətdir.
Mehparə Mansırova
Bakı şəhəri, Pirallahı rayonu 243 nömrəli
tam orta ümumtəhsil məktəbinin direktoru
👁 13 baxış