Cəlilabad rayonu ərazisində Sovet dövrü və Müstəqillik dövründə aşkar olunmuş tarixi və maddi-mədəniyyət abidələri, onların yerləşdiyi ərazi.
Səidəli Kazımbəyli yazır ki, “Muğlar bu ərazidə yaşamış, Həməşara şəhərində də Muğların baş məbədi yerləşmişdir” (S.Kazımbəyoğlu, “Cəvahirnameyi – Lənkəran”əsəri). Beləliklə, deyə bilərik ki, Cəlilabad ərazisi coğrafi şəraitinə görə qədim insanların yaşayış obyektinə çevrilərək insanların burada tarixin bütün dövrlərində yaşamış , öz adət ənənələri, dili etibarı ilə burada formalaşmışlar. Yüzlərlə abidə var, amma dövlət tərəfindən 53 abidə qeydiyyatdadır. Amma biz (Muğan Tarixçilər Birliyinin) abidələrin 3-dən 2 hissəsini təqdim edirik: – Sədəbazar ( bu günkü Seyidbazar kəndi ərazisi) – Həməşara ( Atəşgahın yerləşdiyi hündür təpə) – Qurudərə ( Qəbilələrə aid tapılmış boyunbağı və.s , mil üzərində xoruz, it – şəbəkə , üzərində Atəşgah olan sikkə və.s. ) – Eçara (Eçara qəbiristanlığı, daşlar üzərində işarələr) – Porsava, Bəcirəvan və.s – Tahirli kəndi ilə Çinar kəndi arasında əhali tərəfindən “Ocaq” kimi tanınan tarixi yer: – Adnalı kəndində “ Hamar” adlanan tarixi yer: – Komanlı kəndi ərazisində: Küp qəbirləri mədəniyyətinə aid tarixi abidə, eyni zamanda həmin kənddə “Atmatəpə” adlı tarixi abidə: – Musalı kəndi yaxınlığında – Burovar silsiləsinin aşağı ətəklərində “Qazan köşkü” və “qarı məzarı” abidələri; – Ləkin kəndi ərazisində xalq tərəfindən adlanan “Meşə ocağı” , “Bəy ziyarəti” tarixi abidə yerləri; – Alar kənd ərazisi; Şükür təpəsində duluşçuluq ocaqları, “Ölütəpə” yaşayış yeri; – Məlikqasımlı kəndi: Təsərrüfat əhəmiyyətli nazik “xış” , “küp qəbirləri” , “sütun altlığı” , çoxluca saxsı qablar, ox ucluqları, xəncər və qılınclar; – Mollalı kəndi ərazisində : iki çayın qovuşduğu yerdə”balabəytəpəsi”; – Xanəgah kənd ərazisində: “Xudu təpəsi” – tapıntılar: – keramikadan hazırlanmış tütək , gümüş pul – sikkə (ehtimalla Parfiya hökmdarı e.ə 57 – 37 ci illərdə hökmdar olan Qotaza aid), taxıl üyütmək üçün dənəzan daş , saxsı qablar, şamdanlar… Pirxəncər xanəgahı: ilk orta əsrlərə aid daş qəbirüstü abidələr böyük həcmli daş kitabələr və.s. – Kövüzbulaq kənd ərazisi: Yəhya hamarı – yurd yeri, Şiş təpə qəbir abidələri, Bolqarçay sahilində aşkarlanmış Küp qəbirlər, orta əsrlərə aid qəbiristanlıq və.s. – Hamarqışlaq kənd ərazisində: – “Nərgiz təpəsi” – müxtəlif formalı saxsı qablar; – Dələli kənd ərazisi: əhali tərəfindən “Ziyarətgah” (pir) adlanan bu abidə həm də, “üç qəbir” adı ilə də tanınır. 1959-cu ildə açılıb. Qəbirdə 3 qadının basdırılıdğı müəyyən edilib(6 metr dərinliyində). – Ərazidə eyni zamanda “Peotəpəsi” deyilən abidə var. Bir az aralıda “Xan dərəsi” adlı tarixi yer; – Təklə kənd ərazisində: Dairəvi möhtəşəm bir kurqan – təpə. Qazıntı zamanı təsərrüfat əhəmiyyətli “küplər” aşkar edilmiş, içərisindən sırğa və bəzək əşyaları tapılmışdır; – Xəlilli kəndində – Ziyarətgah(ocaq); – Qarazəncir kənd ərazisi – Tarixi trakim təpə(rusca): burada içərisində bükülü vəziyyətdə otrumuş insan skeletindən ibarət küp qəbir aşkar olunmuşdur. – Bəcirəvan kənd ərazisində – Po(u)şdu təpə – Cəfərxanlı kənd ərazisi – Paşatəpə – Üçtəpə kənd ərazisi – Əliköməktəpə, Polutəpə, Alxantəpə,Fəthtəpə (kənddən 3 km şimalda); – Şiləvəngə kəndinin şimal tərəfində Camalxantəpəsi; – Maşlıq kənd ərazisi – Qurudərə (Sarıqaya abidələri): – insan sümükləri – boyun bağı – pullar, saxsı qablar; – Uzuntəpə kənd ərazisi (Novoqolovka) – Cəngitəpə (Razlati kurqan), Qoşatəpə, Mişar çay abidələri, Tunc və Dəmir dövrü abidəsi(Kazaçiy kurqan), Mərkəzi kurqan(Ostrenskiy kurqan) və.s. – Şorbaçı kənd ərazisi: Küp qıbir və məişət əşyaları. – Abışabad kənd ərazisi: Küp qəbir və saxsı məmulatları. – Təklə kənd ərazisi: Kurqan – təpələr, yurd yeri, məişət əşyaları. – Eşara kənd ərazisi: qədim yurd yeri, qədim qəbristanlıq, qoç fiqurlu qəbirüstü daşlar, sənduqə və məişət əşyaları. Dünya əhəmiyyətli arxeoloji abidələr 1. Əliköməktəpə yaşayış yeri Eneolit dövrü Üçtəpə kəndi 2. Mişarçay yaşayış yeri Eneolit\ilk dəmir dövrü Cəlilabad şəhərinin cənubunda II. Ölkə əhəmiyyətli arxeoloji abidələr 3. Yaşayış yeri Eramızdan əvvəl IV minillik Cəlilabad şəhərinin şimal – qərbində 4. Yaşayış yeri Eramızdan əvvəl IV minillik Cəlilabad şəhərinin şərqində 5. Qurudərə yaşayış yeri Eramızdan əvvəl IV minillik Cəlilabad şəhərində 5-6 km cənub – qərbdə 6. Həməşaratəpə Tunc dövrü Cəlilabad şəhərinin cənub – qərbində 7. Kurqan Tunc dövrü Cəlilabad – Masallı yolunun sağ tərəfində 8. Yeditəpə kurqanı Tunc dövrü Söyüdlü kəndi 9. Xudutəpə yaşayış yeri Eneolit dövrü Cəlayir kəndinin cənub tərəfində 10. Kurqan Tunc dövrü Göytəpə şəhər 11. Kurqan Tunc dövrü Göytəpə şəhər 12. Kurqan Tunc dövrü Göytəpə şəhərindən 5-6 km aralı 13. Yaşayış yeri Eramızdan əvvəl IV minillik Göytəpə şəhərindən 1 km şimaldan 14. Kurqan Eramızdan əvvəl IV minillik Göytəpə şəhərindən 3.5 km aralı 15. Kurqan Tunc dövrü Göytəpə şəhərindən 6,5 km aralı 16. Boluqleysk kurqanı Tunc dövrü Privolnoye kəndi 17. Mazanskiy kurqanı Dəmir dövrü Privolnoye kəndi 18. Balanovskiy kurqanı Dəmir dövrü Privolnoye kəndi 19. Kurqan Tunc dövrü Privolnoye kəndi 20. Nekrapol Son tunc/ilk dəmir dövrü Privolnoye kəndinin cənub tərəfində 21. Ölütəpə yaşayış yeri Eneolot dövrü Alar kəndinin qərb tərəfində 22. Mərkəzi kənd kurqanı-Cəlilabad-ipək y. sağı.(Kazaçiy kurqan) Dəmir dövrü Uzuntəpə kəndi 23. Kəndiçi kurqan – Dəmir dövrü.Arxeoloq İ.Cəfərzadə (Ostrenki kurqan) Dəmir dövrü Uzuntəpə kəndi
24. Cəngi təpə (Razlatı kurqanı) Dəmir dövrü Uzuntəpə kəndi 25. Nekropol Son tunc/ilk dəmir dövrü Uzuntəpə kəndinin şimal – qərbində 26. Ocaqlıtəpə yaşayış yeri Eramızdan əvvəl I minilliyin əvvəli Qarazəncir kəndi 27. Sarıqaya yaşayış yeri Eramızdan əvvəl IV minillik Muğan kəndindən 300 metr aralı 28. Cinlitəpə yaşayış yeri Eramızdan əvvəl III minillik Qarakazımlı kəndinin şimal tərəfində 29. Qıztəpə yaşayış yeri Eramızdan əvvəl III minillik Təklə kəndi 30. Paşatəpə yaşayış yeri Eramızdan əvvəl IV minillik Cəfərxanlı kəndi 31. Yaşayış yeri Neolit, Eneolit, Tunc dövrü Cəfərxanlı kəndi 32. Yaşayış yeri İlk tunc dövrü Üçtəpə kəndinin 1 km şimal – qərbində 33. Fəth təpəsi yaşayış yeri Eramızdan əvvəl IV minillik Üçtəpə kəndinin şimal tərəfində 34. Camalxan təpəsi Eramızdan əvvəl IV minillik Şiləvəngə kəndinin şimal tərəfində 35. Şəhərgah (bazar – şəhərinin qalıqları) XIV – əsr Hasıllı kəndi
36. Su kəməri 1890 – cı il Suluçeşmə və Günəşli kəndləri arasında 37. Su kəməri 1903 – cü il Adnalı və Üçtəpə kəndlərinin arasında III. Yerli əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələri a) Mermarlıq abidələri 38. Hamam XX əsr Cəlilabad şəhəri 39. Hamam XIX əsr Cəlilabad şəhəri 40. Kilsə 1878 – ci il Göytəpə şəhəri 41. Kilsə 1890 – cı il Günəşli kəndi 42. Məscid XIX əsr Hasıllı kəndi b) arxeoloji abidələr 43. Həməşara təpəsi (Nadirtəpə) Erkən və sonrakı Orta əsrlər Cəlilabad şəhərinin cənub – şərqində 44. Ağbulaqtəpə yaşayış yeri Orta əsrlər Ağbulaq kəndi 45. Ağbulaq yaşayış yeri və Nekropol Orta əsrlər Ağbulaq kəndi 46. Yaşayış yeri Orta əsrlər Şiləvəngə kəndinin cənub tərəfində v) dekorativ – tətbiqi sənət nümunələri (xalq daş – heykəltaraşlıq abidələri) 47. Daş qoç fiquru Eçara kənd qəbiristanlığı 48. Qadın zinətləri həkk olunmuş yazılı qəbir daşı Xanəgah kənd qəbiristanlığı 49. Daş at fiquru Xanəgah kənd qəbiristanlığı Dünya əhəmiyyətli – 2 Ölkə əhəmiyyətli – 35 +… Sirli əhəmiyyətli – 9+… Dekorativ – 3+… Cəlilabad rayonunun ərazisində yerləşən əlavə tarixi abidələrin siyahısı 1. Həməşərə təpəsi – Cəlilabad şəhəri 2. Minay təpəsi – Cəlilabad şəhəri ətrafında 3. Həciş təpəsi – Ocaqlı kəndi 4. Həsənxan təpəsi – Təzəkənd kəndi 5. Əlikömək təpəsi – Üçtəpə kəndi 6. Nərgiz təpəsi – Üçtəpə kəndi 7. Suni təpə – Üçtəpə kənd qəbiristanlığı 8. Fəti təpəsi – Üçtəpə kəndindən 3 km aralı 9. Gellu təpəsi – Üçtəpə kəndindən 4 km aralı 10. Suni təpə – Təklə kəndi 11. Uzun-təpə – Uzuntəpə (Novoqolovki) kəndi 12. Qazan köşkü – Musalı – Cəngan – Çinar kəndi arası Tarix və incəsənət abidələrinin siyahısı Abidələrin adı və yerləşdiyi ərazisi 1. Kilsə 1878 – ci il Göytəpə şəhəri 2. Kilsə 1890 – ci il Günəşli kəndi 3. Hamam 1916 – cı il XX əsr Cəlilabad şəhəri 4. Məscid 1916 – cı il XIX əsr Hasıllı kəndi 5. 1920 –ci ildə XI qızıl ordunun həlak olmuş 128 nəfər döyüşçüsü üçün ucaldilmış abidə Cəlilabad şəhər qəbirstanığı (Rus qəbiristanlığı) 6. Daş qoyun heykəllər məcmusu Ecara kənd qəbirstanlığı 7. Oyma yazılı qəbir daşları Xanəgah kəndi, Yuxarı qəbirstanlığı 8. Su kəməri 1890 – cı il Başsız kəndindən Günəşli kəndinə çəkilmişdir. 9. Su kəməri 1903 – cü il Adnalı kəndindən Üçtəpə/Qriqoryevka kəndinə çəkilmişdir 1. Naftuluq kəndi – Yeditəpə kurqanı -Tunc dövrü 2. Prişib qəsəbəsi – Kurqan -Tunc dövrü 3. Prişib qəsəbəsi – Göytəpə kurqanı -Tunc dövrü 4. Prişib qəsəbəsi yanında – Kurqan -Dəmir dövrü 5. Prişib qəsəbəsindən 6 km aralı -Kurqan -Tunc dövrü 6. Prişib qəsəbəsindən 3.5 km aralı -Kurqan -Tunc dövrü 7. Prişib qəsəbəsindən 6.5 km aralı -Kurqan -Tunc dövrü 8. Privolnoye kəndi -Bölükleysk kurqanı -Tunc dövrü 9. Privolnoye kəndi ərazisində -Mazanski kurqani -Dəmir dövrü 10. Privolnoye kəndi ərazisində -Balaşovski kurqanı -Dəmir dövrü 11. Novoqolovka kənd ərazisi -Kazaçi – Uzuntəpə abidəsi –Dəmir dövrü 12. Novoqolovka kənd ərazisi -Ostrenski –Mərkəzdə yerləşən kurqan -Dəmir dövrü 13. Novoqolovka kənd ərazisi -Razlatı –Cəngitəpə -Dəmir dövrü 14. Həsənli kənd ərazisi “Şəhərgah” –Bazar -Şəhərciyinin qalıqları Cəlilabad ərazisində qazıntılar zamanı aşkar olunmuş tarixi eksponatlar haqqında ümumi məlumat I. Daşdan hazırlanan məlumatlar: 1. Həvəng və Həvəngdəstə – bir neçə formada; 2. Qayıqvari dənəzən daş və ya sürtgəc – bir neçə formada, onlarla 3. Daş çəkic, daş balta, daş toppuz. 4. İy daşları (yumru,ortası deşik) 5. Piramida formalı, ortası deşik daş əşyalar 6. Zoomorflar(qadın fiquru, qoç başları, vəhşi quş və.s) 7. Mancanaq mərmiləri (yumru daş) 8. Cilalanmış kəsici daş alətlər 9. Qədim və orta əsrlərə aid qəbirüstü daş abidələr 10. Dulus çarxı (alt və üst çarxlardan biri). 11. Ağ və qara çalarları olan Mərmər qab (məişət qabı) e.ə VII minillik 12. Qoz formasında sapand daşları 13. Cilalanmış (ortası deşilmiş) çay daşları II. Gil tərkibli eksponatlar 1. Piydən, yaxud şamdan 2. Duzqabı, yaxud narın maddələri tökmək üçün məişət qabı 3. Gildən hazırlanmış sapand daşları 4. Müxtəlif formalı məişət qabları (gil) 5. Gil qazanlar 6. Gil boşqablar 7. Hündür qıçlı gil şamdan 8. Üzərində qədim işarələr(yazı) oloan dopu 9. Gil dolçalar 10. Gil vazalar, parça III. Keramika tipli eksponatlar Şirsiz saxsı məmulatlar: 1. Qazanlar – müxtəlif formada 2. Kuzələr 3. Dolçalar 4. Bardaqlar 5. İri təsərrüfat küpləri(hünsürlüyü 1 m-dən yuxarı) 6. Qəbir küpləri 7. Kuzə – aftafa (su qabı) 8. Saxsı dopular – müxtəlif formalı 9. Saxsıdan qara çıraqlar – çoxlu(müxtəlif formada) 10. Qulplu və lüləli saxsı qablar Qara rəngə çalan və divarı nazik saxsı qablar, Şirli və boyalı saxsı məmulatlar. IV. Qədim və orta əsrlərə aid soyuq silahlar: 1. Tunc qılınclar 2. Xəncərlər 3. Döyüş yabaları 4. Ox ucluqları , nizə başlıqları V. Numizmatika: 1. Parfiya pulları, Sasani pulları, Qaraxanlı pulları, Səlcuq pulları, Slavyan pulları və.s VI. Dəfn adətləri: 1. Küp qəbirlər 2. Daş qəbirlər, Kərpic qəbirlər, Torpaq qəbirlər. VII. Sümükdən hazırlanan eksponatlar. 1. Bizlər, Silah tipli sümüklər, qaşovlar”.
Ələsgər Mirzəzadə, tarixçi.
