{"id":59907,"date":"2026-07-31T09:14:03","date_gmt":"2026-07-31T05:14:03","guid":{"rendered":"https:\/\/mecra.az\/?p=59907"},"modified":"2026-07-31T11:15:24","modified_gmt":"2026-07-31T07:15:24","slug":"xalqi-xalq-ed%c9%99n-mill%c9%99ti-mill%c9%99t-ed%c9%99n-onun-ana-dilidir-2","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/mecra.az\/?p=59907","title":{"rendered":"\u201cXalq\u0131 xalq ed\u0259n, mill\u0259ti mill\u0259t ed\u0259n onun ana dilidir.\u201d"},"content":{"rendered":"<p>H\u0259r bir xalq\u0131n d\u00fcnyada m\u00f6vcudlu\u011funu t\u0259sdiq ed\u0259n \u0259sas amill\u0259rd\u0259n biri onun do\u011fma dilidir. Dil yaln\u0131z \u00fcnsiyy\u0259t vasit\u0259si deyil, eyni zamanda bir mill\u0259tin tarixi yadda\u015f\u0131, milli kimliyi, m\u0259n\u0259vi s\u0259rv\u0259ti v\u0259 varl\u0131q r\u0259mzidir. Xalq\u0131n ke\u00e7diyi tarixi yol, ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 ictimai-siyasi prosesl\u0259r, yaratd\u0131\u011f\u0131 m\u0259d\u0259niyy\u0259ti v\u0259 m\u0259n\u0259vi d\u0259y\u0259rl\u0259ri ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259 ana dilind\u0259 formala\u015f\u0131r v\u0259 n\u0259sild\u0259n-n\u0259sl\u0259 m\u0259hz bu dild\u0259 \u00f6t\u00fcr\u00fcl\u00fcr. Bu bax\u0131mdan, dil mill\u0259tin yadda\u015f\u0131, ruhu v\u0259 m\u0259n\u0259vi pasportu kimi \u00e7\u0131x\u0131\u015f edir.<\/p>\n<p>Lakin tarix g\u00f6st\u0259rir ki, bu t\u0259bii h\u0259qiq\u0259tin \u2013 do\u011fma dilin d\u00f6vl\u0259t s\u0259viyy\u0259sind\u0259 qorunmas\u0131n\u0131n \u2013 h\u0259r zaman asan yolu olmay\u0131b. X\u00fcsusil\u0259 sovet totalitar sistemi \u015f\u0259raitind\u0259 milli dilin taleyi bar\u0259d\u0259 s\u00f6z a\u00e7maq, h\u0259tta bu bar\u0259d\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcnm\u0259k bel\u0259, ciddi risk dem\u0259k idi. M\u0259rk\u0259zl\u0259\u015fdirilmi\u015f ideologiya b\u00fct\u00fcn m\u00fctt\u0259fiq respublikalarda vahid siyasi-m\u0259d\u0259ni m\u0259kan yaratma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131r, milli \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsuslu\u011fun \u00f6n\u0259 \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131na \u015f\u00fcbh\u0259 il\u0259 yana\u015f\u0131rd\u0131. Bel\u0259 bir m\u00fchitd\u0259 h\u0259r hans\u0131 respublika r\u0259hb\u0259rinin \u00f6z xalq\u0131n\u0131n dilini d\u00f6vl\u0259t s\u0259viyy\u0259sind\u0259 r\u0259smil\u0259\u015fdirm\u0259k t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc il\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f etm\u0259si, sad\u0259c\u0259 inzibati add\u0131m deyil, \u0259slind\u0259, sistem\u0259 qar\u015f\u0131 t\u0259hl\u00fck\u0259li bir \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015f kimi q\u0259bul olunurdu. Bu add\u0131m\u0131 atmaq \u00fc\u00e7\u00fcn n\u0259inki h\u00fcquqi savad, h\u0259m d\u0259 inc\u0259 siyasi z\u0259ka, uzaqg\u00f6r\u0259nlik v\u0259 \u015f\u0259xsi c\u0259sar\u0259t t\u0259l\u0259b olunurdu.<\/p>\n<p>M\u0259hz bel\u0259 bir tarixi m\u0259qamda \u00dcmummilli Lider Heyd\u0259r \u018fliyevin Az\u0259rbaycan dilin\u0259 d\u00f6vl\u0259t dili statusunun verilm\u0259sind\u0259 \u0259v\u0259zsiz rolu \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131xd\u0131. 1978-ci il aprelin 2-d\u0259 IX \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015f Az\u0259rbaycan SSR Ali Sovetinin Az\u0259rbaycan Sovet Sosialist Respublikas\u0131 Konstitusiyas\u0131n\u0131n layih\u0259sin\u0259 v\u0259 onun \u00fcmumxalq m\u00fczakir\u0259sinin yekunlar\u0131na h\u0259sr olunmu\u015f VII sessiyas\u0131nda Heyd\u0259r \u018fliyev m\u0259ruz\u0259 il\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f ed\u0259rk\u0259n, tarixi \u0259h\u0259miyy\u0259tli bir t\u0259klif ir\u0259li s\u00fcrd\u00fc: Konstitusiyan\u0131n 73-c\u00fc madd\u0259sinin yeni redaksiyada t\u0259sdiql\u0259nm\u0259si. Onun t\u0259klifi il\u0259 madd\u0259 bel\u0259 formala\u015fd\u0131r\u0131ld\u0131: &#8220;Az\u0259rbaycan Sovet Sosialist Respublikas\u0131n\u0131n d\u00f6vl\u0259t dili Az\u0259rbaycan dilidir&#8221;.<\/p>\n<p>Bu s\u00f6zl\u0259r bu g\u00fcn adi g\u00f6r\u00fcn\u0259 bil\u0259r, lakin o d\u00f6vr\u00fcn siyasi konyukturas\u0131n\u0131 d\u0259rind\u0259n bilm\u0259y\u0259n adam onlar\u0131n arxas\u0131nda dayanan g\u0259rginliyi tam anlaya bilm\u0259z. Sovet \u0130ttifaq\u0131n\u0131n dig\u0259r m\u00fctt\u0259fiq respublikalar\u0131n\u0131n \u0259ks\u0259riyy\u0259tind\u0259 bel\u0259 a\u00e7\u0131q formulaya rast g\u0259linmirdi, bir \u00e7ox r\u0259hb\u0259rl\u0259r bu m\u00f6vzuya toxunmaqdan \u00e7\u0259kinirdil\u0259r. M\u0259rk\u0259zi hakimiyy\u0259tin diqq\u0259tini c\u0259lb etm\u0259k, &#8220;mill\u0259t\u00e7ilik&#8221; dam\u011fas\u0131 alt\u0131na d\u00fc\u015fm\u0259k qorxusu h\u0259r add\u0131m\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fcb-bi\u00e7m\u0259yi t\u0259l\u0259b edirdi. Bel\u0259 \u015f\u0259raitd\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n dahi o\u011flu Heyd\u0259r \u018fliyevin bu t\u0259klifi ir\u0259li s\u00fcrm\u0259si sad\u0259c\u0259 formal bir q\u0259rar deyildi \u2013 bu, sistemin s\u0259rh\u0259dl\u0259rini inc\u0259likl\u0259, lakin q\u0259tiyy\u0259tl\u0259 ke\u00e7m\u0259k c\u0259sar\u0259ti idi.<\/p>\n<p>Onun bu add\u0131m\u0131 atmas\u0131nda k\u0259skin siyasi z\u0259kas\u0131 h\u0259lledici rol oynad\u0131. Heyd\u0259r \u018fliyev n\u0259 m\u0259rk\u0259zl\u0259 a\u00e7\u0131q qar\u015f\u0131durmaya getdi, n\u0259 d\u0259 xalq\u0131n\u0131n milli m\u0259nafeyind\u0259n geri \u00e7\u0259kildi. O, sistemin daxilind\u0259, onun qanunlar\u0131na s\u00f6yk\u0259n\u0259r\u0259k, lakin \u00f6z m\u0259qs\u0259din\u0259 xidm\u0259t ed\u0259n bir yol tapd\u0131. Konstitusiya m\u00fczakir\u0259si kimi r\u0259smi, h\u00fcquqi bir prosesd\u0259n istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k, milli dilin statusunu qanunil\u0259\u015fdirm\u0259k \u2013 bu, t\u0259kc\u0259 c\u0259sar\u0259t deyil, h\u0259m d\u0259 d\u0259rin strateji d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259nin n\u00fcmun\u0259si idi. O, bilirdi ki, bu add\u0131m t\u0259kc\u0259 h\u00fcquqi akt deyil, g\u0259l\u0259c\u0259k n\u0259sill\u0259rin dil v\u0259 kimlik h\u00fcququnun t\u0259minat\u0131 olacaq.<\/p>\n<p>Bu tarixi q\u0259rar\u0131n n\u0259tic\u0259l\u0259ri sonrak\u0131 onillikl\u0259rd\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fc g\u00f6st\u0259rdi. Az\u0259rbaycan dilinin d\u00f6vl\u0259t dili statusu qazanmas\u0131 xalq\u0131n milli \u015f\u00fcurunun formala\u015fmas\u0131nda, m\u0259d\u0259ni irsinin qorunmas\u0131nda v\u0259 m\u00fcst\u0259qillik d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 dilin daha da m\u00f6hk\u0259ml\u0259nm\u0259sind\u0259 m\u00fch\u00fcm z\u0259min yaratd\u0131. Bu g\u00fcn Az\u0259rbaycan Konstitusiyas\u0131nda t\u0259sbit olunmu\u015f d\u00f6vl\u0259t dili statusunun k\u00f6kl\u0259ri, m\u0259hz h\u0259min 1978-ci il aprel g\u00fcn\u00fcn\u0259, Heyd\u0259r \u018fliyevin q\u0259tiyy\u0259tli add\u0131m\u0131na gedib \u00e7\u0131x\u0131r.<\/p>\n<p>Tarix bir daha s\u00fcbut edir ki, mill\u0259tin taleyini d\u0259yi\u015f\u0259n q\u0259rarlar \u00e7ox zaman sakit, lakin d\u0259rin d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclm\u00fc\u015f add\u0131mlarla at\u0131l\u0131r. Ulu \u00d6nd\u0259r Heyd\u0259r \u018fliyevin o d\u00f6vrd\u0259 g\u00f6st\u0259rdiyi uzaqg\u00f6r\u0259nlik v\u0259 c\u0259sar\u0259t, bu g\u00fcn h\u0259r bir az\u0259rbaycanl\u0131n\u0131n do\u011fma dild\u0259 dan\u0131\u015fmaq, d\u00fc\u015f\u00fcnm\u0259k v\u0259 ya\u015famaq h\u00fcququnun t\u0259m\u0259lini qoydu. Ana dili \u2013 bu, sad\u0259c\u0259 s\u00f6zl\u0259r toplusu deyil, n\u0259sill\u0259rin m\u00fcbariz\u0259si, z\u0259kas\u0131 v\u0259 sevgisi il\u0259 qorunub saxlan\u0131lan milli s\u0259rv\u0259tdir.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong><em>Mehpar\u0259 Mans\u0131rova<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259ri, Pirallah\u0131 rayonu 243 n\u00f6mr\u0259li <\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>tam orta \u00fcmumt\u0259hsil m\u0259kt\u0259binin direktoru<\/em><\/strong><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>H\u0259r bir xalq\u0131n d\u00fcnyada m\u00f6vcudlu\u011funu t\u0259sdiq ed\u0259n \u0259sas amill\u0259rd\u0259n biri onun do\u011fma dilidir. Dil yaln\u0131z \u00fcnsiyy\u0259t vasit\u0259si deyil, eyni zamanda bir mill\u0259tin tarixi yadda\u015f\u0131, milli kimliyi, m\u0259n\u0259vi s\u0259rv\u0259ti v\u0259 varl\u0131q&hellip; <\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":59908,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[57],"tags":[],"class_list":["post-59907","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-mdniyyt"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/mecra.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/59907","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/mecra.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/mecra.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mecra.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mecra.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=59907"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/mecra.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/59907\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":59909,"href":"https:\/\/mecra.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/59907\/revisions\/59909"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mecra.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/59908"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/mecra.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=59907"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/mecra.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=59907"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/mecra.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=59907"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}