{"id":25007,"date":"2023-12-15T12:56:20","date_gmt":"2023-12-15T08:56:20","guid":{"rendered":"https:\/\/mecra.az\/?p=25007"},"modified":"2023-12-15T12:56:20","modified_gmt":"2023-12-15T08:56:20","slug":"informasiya-t%c9%99hluk%c9%99sizliyimiz-etibarli-s%c9%99kild%c9%99-t%c9%99min-olunur","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/mecra.az\/?p=25007","title":{"rendered":"\u0130nformasiya t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyimiz etibarl\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259min olunur"},"content":{"rendered":"<div class=\"lead\"><strong>Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259tinin r\u0259sm\u0259n elan edil\u0259n prioritetl\u0259rind\u0259n biri d\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik sah\u0259sidir. D\u00f6vl\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131n\u0131n g\u00fcc strukturlar\u0131n\u0131n idar\u0259etm\u0259sinin strateji rabit\u0259 sisteminin t\u0259\u015fkilind\u0259n v\u0259 informasiyan\u0131n t\u0259hl\u00fck\u0259siz, sabit v\u0259 dayan\u0131ql\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 aidiyy\u0259ti \u00fczr\u0259 \u00f6t\u00fcr\u00fclm\u0259sind\u0259n birba\u015fa as\u0131l\u0131 oldu\u011funu n\u0259z\u0259r\u0259 alsaq, x\u00fcsusi rabit\u0259nin v\u0259 onun t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyinin b\u00f6y\u00fck \u0259h\u0259miyy\u0259t da\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 ayd\u0131nla\u015far.<\/strong><\/div>\n<div class=\"body\">Az\u0259rbaycan Prezidenti \u0130lham \u018fliyev milli informasiya ehtiyatlar\u0131n\u0131n qorunmas\u0131n\u0131 v\u0259 informasiya sah\u0259sind\u0259 milli maraqlar\u0131n m\u00fcdafi\u0259sini d\u00f6vl\u0259timizin milli t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik siyas\u0259tinin \u0259sas istiqam\u0259tl\u0259rind\u0259n biri kimi elan edib. T\u0259hl\u00fck\u0259sizliyin t\u0259minat\u0131 m\u00fcst\u0259visind\u0259 haz\u0131rda b\u00fct\u00fcn g\u00fcc strukturlar\u0131, o c\u00fcml\u0259d\u0259n M\u00fcdafi\u0259 nazirliyi, D\u00f6vl\u0259t S\u0259rh\u0259d xidm\u0259ti, D\u00f6vl\u0259t T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik xidm\u0259ti, Xarici K\u0259\u015ffiyyyat xidm\u0259ti, X\u00fcsusi Rabit\u0259 v\u0259 \u0130nformasiya T\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi D\u00f6vl\u0259t xidm\u0259ti f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rir.<\/p>\n<p>T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik sah\u0259sind\u0259 aidiyy\u0259ti \u00fczr\u0259 m\u00fch\u00fcm v\u0259zif\u0259l\u0259ri icra ed\u0259n X\u00fcsusi Rabit\u0259 v\u0259 \u0130nformasiya T\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi D\u00f6vl\u0259t xidm\u0259ti (XR\u0130TDX) \u0259n m\u0259xfi d\u00f6vl\u0259t qurumlar\u0131ndan biri oldu\u011fundan, onun f\u0259aliyy\u0259ti x\u00fcsusi maraq do\u011furur. H\u0259r\u00e7\u0259nd, bu qurum haqq\u0131nda m\u0259lumat almaq v\u0259 ya toplamaq he\u00e7 d\u0259 asan i\u015f deyil.<\/p>\n<p><strong>XR\u0130TDX-in yaranma tarixi<\/strong><\/p>\n<p>1994-c\u00fc il oktyabr\u0131n 1-d\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Ali D\u00f6vl\u0259t Hakimiyy\u0259t v\u0259 \u0130dar\u0259etm\u0259 orqanlar\u0131n\u0131 Ba\u015f M\u00fchafiz\u0259 idar\u0259sinin maddi-texniki t\u0259chizat \u015f\u00f6b\u0259sinin t\u0259rkibind\u0259 \u201cRabit\u0259 v\u0259 texniki b\u00f6lm\u0259\u201d kimi yarad\u0131lan qurum sonralar m\u00fcst\u0259qil \u015f\u00f6b\u0259, idar\u0259 v\u0259 departament kimi f\u0259aliyy\u0259tini Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 X\u00fcsusi D\u00f6vl\u0259t M\u00fchafiz\u0259 xidm\u0259tinin strukturunda davam etdirib. Az\u0259rbaycan Prezidentinin 2012-ci il 26 sentyabr tarixli, 708 n\u00f6mr\u0259li F\u0259rman\u0131na \u0259sas\u0259n X\u00fcsusi D\u00f6vl\u0259t M\u00fchafiz\u0259 xidm\u0259tinin X\u00fcsusi Rabit\u0259 v\u0259 \u0130nformasiya T\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi D\u00f6vl\u0259t agentliyi yarad\u0131l\u0131b. D\u00f6vl\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131n\u0131n16 mart 2020-ci il tarixli 957 n\u00f6mr\u0259li F\u0259rman\u0131 il\u0259 is\u0259 Agentliyin bazas\u0131nda ayr\u0131ca Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n X\u00fcsusi Rabit\u0259 v\u0259 \u0130nformasiya T\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi D\u00f6vl\u0259t xidm\u0259ti t\u0259sis olunub.<\/p>\n<p><img decoding=\"async\" class=\"responsive-img img-responsive\" src=\"https:\/\/azvision.az\/photos\/2023\/12\/XDIR-1702535017.jpg\" \/><br \/>\nAz\u0259rbaycan Prezidenti \u0130lham \u018fliyevin 22 dekabr 2021-ci ild\u0259 imzalad\u0131\u011f\u0131 F\u0259rmanla X\u00fcsusi Rabit\u0259 v\u0259 \u0130nformasiya T\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi D\u00f6vl\u0259t xidm\u0259ti haqq\u0131nda \u018fsasnam\u0259, xidm\u0259tin strukturu, h\u0259rbi qulluq\u00e7ular\u0131n v\u0259 m\u00fclki i\u015f\u00e7il\u0259rin say h\u0259ddi, ali zabit hey\u0259ti v\u0259zif\u0259l\u0259rinin siyah\u0131s\u0131 t\u0259sdiq edilib. D\u00f6vl\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131n\u0131n 15 iyul 2022-ci il tarixli s\u0259r\u0259ncam\u0131 il\u0259 general-leytenant \u0130lqar \u018fli o\u011flu Musayev X\u00fcsusi Rabit\u0259 v\u0259 \u0130nformasiya T\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi D\u00f6vl\u0259t xidm\u0259tinin r\u0259isi v\u0259zif\u0259sin\u0259 t\u0259yin olunub.<br \/>\n<strong><br \/>\nXR\u0130TDX-in v\u0259zif\u0259l\u0259ri<\/strong><\/p>\n<p>X\u00fcsusi Rabit\u0259 v\u0259 \u0130nformasiya T\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi D\u00f6vl\u0259t xidm\u0259ti d\u00f6vl\u0259t orqanlar\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn x\u00fcsusi t\u0259yinatl\u0131 informasiya-kommunikasiya sisteml\u0259rinin v\u0259 \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259rinin, idar\u0259l\u0259raras\u0131 elektron s\u0259n\u0259d d\u00f6vriyy\u0259sinin, d\u00f6vl\u0259t orqanlar\u0131n\u0131n \u0130nternet \u015f\u0259b\u0259k\u0259si il\u0259 \u0259laq\u0259sinin, onlar\u0131n informasiya resurslar\u0131n\u0131n m\u0259lumat v\u0259 resurs m\u0259rk\u0259zind\u0259 yerl\u0259\u015fdirilm\u0259sinin t\u0259\u015fkilini, istismar\u0131n\u0131, t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyini v\u0259 inki\u015faf\u0131n\u0131 t\u0259min etm\u0259k, d\u00f6vl\u0259t m\u00fchafiz\u0259 obyektl\u0259rinin v\u0259 m\u00fchafiz\u0259 olunan obyektl\u0259rin t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi m\u0259qs\u0259dil\u0259 x\u00fcsusi texniki t\u0259dbirl\u0259ri h\u0259yata ke\u00e7irir. D\u00f6vl\u0259t orqanlar\u0131nda kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizlik sah\u0259sind\u0259 haz\u0131rl\u0131\u011f\u0131n art\u0131r\u0131lmas\u0131, bu sah\u0259d\u0259 qabaqlay\u0131c\u0131 t\u0259dbirl\u0259rin g\u00f6r\u00fclm\u0259si, \u0130nternet resurslar\u0131n\u0131n v\u0259 informasiya sisteml\u0259rinin t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik parametrl\u0259ri \u00fczr\u0259 monitorinqinin h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si v\u0259 bu sisteml\u0259rin kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizliyinin art\u0131r\u0131lmas\u0131 istiqam\u0259tind\u0259 d\u00f6vl\u0259t orqanlar\u0131na texniki v\u0259 metodiki d\u0259st\u0259k d\u0259 bu xidm\u0259tin \u0259sas v\u0259zif\u0259l\u0259ri s\u0131ras\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n<p>Xidm\u0259t, h\u0259m\u00e7inin d\u00f6vl\u0259t qurumlar\u0131n\u0131n \u00f6lk\u0259 daxilind\u0259 v\u0259 xaricind\u0259 ist\u0259nil\u0259n n\u00f6v informasiya m\u00fcbadil\u0259sinin kriptoqrafik m\u00fchafiz\u0259sini v\u0259 m\u0259xfiliyini t\u0259min edir. \u0130nformasiyan\u0131n \u00f6t\u00fcr\u00fclm\u0259sind\u0259 m\u0259lumat t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyinin qorunmas\u0131 xidm\u0259tin prioritet i\u015f prinsipl\u0259rind\u0259n biridir.<\/p>\n<p><strong>H\u00fcquqi-normativ s\u0259n\u0259dl\u0259r<\/strong><\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Konstitusiyas\u0131, qanunlar\u0131, Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Prezidentinin f\u0259rman v\u0259 s\u0259r\u0259ncamlar\u0131, Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Nazirl\u0259r Kabinetinin q\u0259rar v\u0259 s\u0259r\u0259ncamlar\u0131, X\u00fcsusi Rabit\u0259 v\u0259 \u0130nformasiya T\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi D\u00f6vl\u0259t xidm\u0259tinin f\u0259aliyy\u0259tini t\u0259nziml\u0259y\u0259n b\u00fct\u00fcn normativ h\u00fcquqi aktlar, t\u0259limatlar, \u0259sasnam\u0259, g\u00f6st\u0259ri\u015f v\u0259 t\u00f6vsiy\u0259l\u0259r qurumun f\u0259aliyy\u0259tind\u0259 r\u0259hb\u0259r tutulur v\u0259 b\u00fct\u00fcn t\u0259dbirl\u0259r h\u0259min aktlar\u0131n t\u0259l\u0259bl\u0259rin\u0259 uy\u011fun \u015f\u0259kild\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irilir.<br \/>\nBu normativ h\u00fcquqi aktlara \u201c\u018fm\u0259liyyat-axtar\u0131\u015f f\u0259aliyy\u0259ti haqq\u0131nda\u201d, \u201cK\u0259\u015ffiyyat v\u0259 \u0259ks-k\u0259\u015ffiyyat f\u0259aliyy\u0259ti haqq\u0131nda\u201d Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n qanunlar\u0131, \u201c\u018fm\u0259liyyat-axtar\u0131\u015f f\u0259aliyy\u0259ti subyektl\u0259rinin s\u0259lahiyy\u0259t b\u00f6lg\u00fcs\u00fc haqq\u0131nda\u201d, \u201c\u0130nformasiya t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi sah\u0259sind\u0259 f\u0259aliyy\u0259tin t\u0259kmill\u0259\u015fdirilm\u0259si haqq\u0131nda\u201d, \u201cKritik informasiya infrastrukturunun t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyinin t\u0259min edilm\u0259si sah\u0259sind\u0259 b\u0259zi t\u0259dbirl\u0259r haqq\u0131nda\u201d Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Prezidentinin F\u0259rmanlar\u0131, X\u00fcsusi Rabit\u0259 v\u0259 \u0130nformasiya T\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi D\u00f6vl\u0259t xidm\u0259tinin \u0259sasnam\u0259si v\u0259 s. daxildir.<\/p>\n<p><strong>\u0130nformasiya t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyinin \u0259h\u0259miyy\u0259ti<\/strong><\/p>\n<p>Haz\u0131rda milli informasiya ehtiyatlar\u0131n\u0131n m\u00fchafiz\u0259si sisteminin davaml\u0131 inki\u015faf\u0131n\u0131n t\u0259minat\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn s\u0259yl\u0259rin s\u0259f\u0259rb\u0259r edilm\u0259sin\u0259, informasiyan\u0131n m\u00fchafiz\u0259si sah\u0259sind\u0259 b\u00fct\u00fcn aidiyy\u0259ti strukturlar\u0131n f\u0259aliyy\u0259tinin \u0259laq\u0259l\u0259ndirilm\u0259sin\u0259, bu sah\u0259d\u0259 maarifl\u0259ndirm\u0259 i\u015finin g\u00fccl\u0259ndirilm\u0259sin\u0259 ciddi ehtiyac yaran\u0131b.<\/p>\n<p>\u0130nformasiyan\u0131n \u0259n qiym\u0259tli resurslardan birin\u0259 \u00e7evrildiyi m\u00fcasir d\u00f6vrd\u0259 onun t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyinin t\u0259min edilm\u0259si h\u0259r bir d\u00f6vl\u0259t, struktur v\u0259 ya f\u0259rdi istifad\u0259\u00e7i \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fch\u00fcm \u0259h\u0259miyy\u0259t da\u015f\u0131y\u0131r.<\/p>\n<p>D\u00f6vl\u0259t idar\u0259\u00e7iliyind\u0259 i\u015ftirak ed\u0259n \u015f\u0259xsl\u0259rin v\u0259 qurumlar\u0131n\u0131n effektiv v\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259siz f\u0259aliyy\u0259ti \u00fc\u00e7\u00fcn onlar\u0131n malik oldu\u011fu rabit\u0259 kanallar\u0131n\u0131n v\u0259 bu kanallar vasit\u0259sil\u0259 \u00f6t\u00fcrd\u00fcy\u00fc informasiyan\u0131n t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi b\u00f6y\u00fck \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb edir.<\/p>\n<p>\u0130nformasiya t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyinin t\u0259minat\u0131 informasiyaya icaz\u0259siz m\u00fcdaxil\u0259ni, onun s\u0131zmas\u0131n\u0131n, d\u0259yi\u015fdirilm\u0259sinin v\u0259 silinm\u0259sinin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq \u00fc\u00e7\u00fcn istifad\u0259 olunan metodlar\u0131, al\u0259tl\u0259ri v\u0259 prosesl\u0259ri \u00f6z\u00fcnd\u0259 ehtiva edir.<\/p>\n<p>\u0130nformasiya t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyin\u0259 bir \u00e7ox aspektl\u0259r, o c\u00fcml\u0259d\u0259n hakerl\u0259r\u0259, casuslara, m\u00fcxt\u0259lif viruslara v\u0259 kiberh\u00fccumlara qar\u015f\u0131 m\u00fchafiz\u0259, h\u0259m\u00e7inin m\u0259lumatlar\u0131n s\u0131zmas\u0131na v\u0259 ya m\u0259xfi m\u0259lumatlar\u0131n fi\u015finqin\u0259 (gizli istifad\u0259\u00e7i m\u0259lumatlar\u0131n\u0131 &#8211; istifad\u0259\u00e7i ad\u0131, \u015fifr\u0259, \u015f\u0259xsi hesab m\u0259lumatlar\u0131n\u0131 \u0259ld\u0259 etm\u0259k) qar\u015f\u0131 t\u0259dbirl\u0259r aiddir.<\/p>\n<p>Bu bax\u0131mdan, informasiya t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyinin t\u0259minat\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259sas t\u0259l\u0259bl\u0259r m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirilib.<\/p>\n<p><em>1) M\u0259xfilik, y\u0259ni nformasiyan\u0131 yaln\u0131z onu almaq h\u00fcququ olan \u015f\u0259xsl\u0259r \u0259ld\u0259 etm\u0259lidir. B\u00fct\u00f6vl\u00fck, y\u0259ni m\u0259lumat k\u0259nar m\u00fcdaxil\u0259 v\u0259 icaz\u0259siz d\u0259yi\u015fiklikl\u0259rd\u0259n etibarl\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 qorunmal\u0131 v\u0259 \u00f6t\u00fcr\u00fclm\u0259lidir.<br \/>\n2) \u018fl\u00e7atanl\u0131q, y\u0259ni informasiya yaln\u0131z onu \u0259ld\u0259 etm\u0259k h\u00fcququ olan \u015f\u0259xsl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn v\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n m\u00fcdd\u0259t \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 \u0259l\u00e7atan olmal\u0131d\u0131r.<\/em><\/p>\n<p><strong>XR\u0130TDX-n\u0131n layih\u0259 v\u0259 resurslar\u0131<\/strong><\/p>\n<p>Haz\u0131rda XR\u0130TDX t\u0259r\u0259find\u0259n idar\u0259 olunan bir ne\u00e7\u0259 a\u015fa\u011f\u0131da adlar\u0131 sadalanan layih\u0259 v\u0259 resurslar m\u00f6vcuddur:<\/p>\n<p><em>\u201c\u0130nformasiya T\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi\u201d jurnal\u0131<br \/>\nResurs I\u0307dar\u0259etm\u0259 M\u0259rk\u0259zi<br \/>\n\u201cQara siyah\u0131\u201d \u0130nformasiya Resursu<br \/>\n\u0130NQBKT Elektron Burax\u0131l\u0131\u015f sistemi<br \/>\nYoluxmu\u015f \u0130P M\u0259lumatland\u0131rma xidm\u0259ti<br \/>\n\u0130nformasiya T\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi Kitabxanas\u0131<br \/>\nDaxili \u0130nformasiya M\u00fcbadil\u0259 sistemi<br \/>\nZ\u0259r\u0259rvericil\u0259rin analizi \u00fc\u00e7\u00fcn MAX proqram t\u0259minat\u0131<\/em><\/p>\n<p><strong>AzStateNet<\/strong><\/p>\n<p>\u0130nformasiya t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyin\u0259 h\u0259m\u00e7inin \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259rin v\u0259 m\u0259lumat saxlama sisteml\u0259rinin t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyini t\u0259min ed\u0259n t\u0259dbirl\u0259r d\u0259 daxildir. Bu t\u0259dbirl\u0259r \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 X\u00fcsusi Rabit\u0259 v\u0259 \u0130nformasiya T\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi D\u00f6vl\u0259t Xidm\u0259ti haker h\u00fccumundan qorunma, antivirus proqram t\u0259minat\u0131ndan istifad\u0259, \u201cfi\u015finq\u201d v\u0259 m\u0259lumat s\u0131zmas\u0131ndan qorunman\u0131 t\u0259min etm\u0259kl\u0259 b\u0259rab\u0259r \u00e7oxpill\u0259li filtrl\u0259r\u0259 malik AzStateNet (Azerbaijan State Network) qapal\u0131 internet \u015f\u0259b\u0259k\u0259sinin yarad\u0131laraq, d\u00f6vl\u0259t v\u0259 \u00f6z\u0259l sektorda \u00e7al\u0131\u015fan qurumlar\u0131n istifad\u0259sin\u0259 verilib.<\/p>\n<p>AzStateNet \u015f\u0259b\u0259k\u0259si Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n m\u0259rk\u0259zi v\u0259 yerli d\u00f6vl\u0259t hakimiyy\u0259ti orqanlar\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn internet \u015f\u0259b\u0259k\u0259sinin m\u00fch\u00fcm seqmentidir. Bu \u015f\u0259b\u0259k\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n d\u00f6vl\u0259t hakimiyy\u0259ti orqan\u0131 statusuna malik olan t\u0259\u015fkilatlara m\u0259xsus \u0259razi \u00fczr\u0259 paylanm\u0131\u015f \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259ri v\u0259 daxilolma serverl\u0259rini \u00f6z\u00fcnd\u0259 birl\u0259\u015fdirir. AzStateNet istifad\u0259\u00e7il\u0259r\u0259 internet \u015f\u0259b\u0259k\u0259sinin informasiya m\u0259kan\u0131na daxilolma imkan\u0131 verir v\u0259 \u00f6z serverl\u0259rind\u0259 yaln\u0131z Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n d\u00f6vl\u0259t hakimiyy\u0259ti orqanlar\u0131n\u0131n f\u0259aliyy\u0259tin\u0259 aid olan r\u0259smi m\u0259lumatlar\u0131 yerl\u0259\u015fdirir.<\/p>\n<p><img decoding=\"async\" class=\"responsive-img img-responsive\" src=\"https:\/\/azvision.az\/photos\/2023\/12\/STAR-1702535360.jpg\" \/><br \/>\n\u015e\u0259b\u0259k\u0259 \u0259sas v\u0259 \u0259razi idar\u0259etm\u0259 m\u0259rk\u0259zl\u0259ri olan iyerarxik struktura malikdir. Onun idar\u0259 edilm\u0259sinin \u0259sas m\u0259rk\u0259zi (AzStateNet \u015f\u0259b\u0259k\u0259sinin \u0259sas qov\u015fa\u011f\u0131), habel\u0259 \u0259razi seqmentl\u0259rinin idar\u0259etm\u0259 m\u0259rk\u0259zl\u0259ri X\u00fcsusi Rabit\u0259 v\u0259 \u0130nformasiya T\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi D\u00f6vl\u0259t Agentliyinin s\u0259r\u0259ncam\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n<p>\u018fsas gov.az domeninin inzibatla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131, gov.az subdomenl\u0259rinin qeydiyyat\u0131n\u0131, habel\u0259 \u0259sas gov.az domeninin serverl\u0259rin\u0259 qo\u015fulan AzStateNet \u015f\u0259b\u0259k\u0259sinin abun\u0259\u00e7il\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn \u0130P \u00fcnvanlar\u0131n\u0131n verilm\u0259si d\u0259 Xidm\u0259t t\u0259r\u0259find\u0259n h\u0259yata ke\u00e7irilir.<\/p>\n<p><strong>\u0130nformasiya T\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi \u00fczr\u0259 Koordinasiya Komissiyas\u0131<br \/>\n<\/strong><br \/>\nNormativ s\u0259n\u0259dl\u0259r\u0259 \u0259sas\u0259n informasiya t\u0259hluk\u0259sizlik qaydalar\u0131na riay\u0259t olunmas\u0131na \u00fcmumi n\u0259zar\u0259t t\u0259rkibind\u0259 XR\u0130TDX-nin, Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n D\u00f6vl\u0259t T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik Xidm\u0259tinin, Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Prezidentinin \u0130cra Aparat\u0131n\u0131n \u0130nformasiya Resurslar\u0131 v\u0259 Texnologiyalar\u0131 M\u0259rk\u0259zinin, Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Rabit\u0259 v\u0259 \u0130nformasiya Texnologiyalar\u0131 Nazirliyinin v\u0259 Az\u0259rbaycan Milli Elml\u0259r Akademiyas\u0131n\u0131n s\u0259lahiyy\u0259tli n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri olan Koordinasiya Komissiyas\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n h\u0259yata ke\u00e7irilir.<\/p>\n<p>Prezident \u0130lahm \u018fliyevin s\u0259r\u0259ncam\u0131 il\u0259 yarad\u0131lan \u0130nformasiya T\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi \u00fczr\u0259 Koordinasiya Komissiyas\u0131 \u00f6lk\u0259d\u0259 informasiya m\u0259kan\u0131n\u0131n t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyinin t\u0259minat\u0131na, d\u00f6vl\u0259t v\u0259 c\u0259miyy\u0259t \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fch\u00fcm \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb ed\u0259n infrastruktur obyektl\u0259rinin informasiya ehtiyatlar\u0131n\u0131n kiberh\u00fccumlardan qorunmas\u0131na, bel\u0259 t\u0259hdidl\u0259rin qabaqlanmas\u0131na, qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131n al\u0131nmas\u0131na v\u0259 ara\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 sah\u0259sind\u0259 f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n d\u00f6vl\u0259t qurumlar\u0131n\u0131n i\u015finin \u0259laq\u0259l\u0259ndirilm\u0259sin\u0259 m\u00fcnbit \u015f\u0259rait yarad\u0131r.<\/p>\n<p>Komissiyan\u0131n i\u015f\u00e7i qruplar\u0131nda informasiya m\u00fcbadil\u0259sinin intensiv \u015f\u0259kild\u0259 apar\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn x\u00fcsusi \u201cM\u0259lumat M\u00fcbadil\u0259 Sistemi\u201d platformas\u0131 haz\u0131rlanaraq Komissiyan\u0131n i\u015f\u00e7i qruplar\u0131n\u0131n istifad\u0259sin\u0259 verilib.<\/p>\n<p>Haz\u0131rda Komissiyan\u0131n t\u0259rkibind\u0259 f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n i\u015f\u00e7i qruplar v\u0259 c\u0259lb edil\u0259n m\u00fcst\u0259qil ekspertl\u0259r \u201cAz\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n 2022-2025-ci ill\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn \u0130nformasiya T\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi v\u0259 Kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u00fczr\u0259 Milli Strategiyas\u0131\u201d v\u0259 m\u00fcvafiq olaraq 3 illik \u201cT\u0259dbirl\u0259r Plan\u0131\u201d \u00fczr\u0259 f\u0259aliyy\u0259tl\u0259rini u\u011furla h\u0259yata ke\u00e7irir.<\/p>\n<p><strong>Komp\u00fcter \u0130nsidentl\u0259rin\u0259 qar\u015f\u0131 M\u00fcbariz\u0259 M\u0259rk\u0259zi (K\u0130QMM)<\/strong><\/p>\n<p>Komp\u00fcter \u0130nsidentl\u0259rin\u0259 qar\u015f\u0131 M\u00fcbariz\u0259 M\u0259rk\u0259zi (K\u0130QMM) d\u00f6vl\u0259t orqanlar\u0131nda ba\u015f vermi\u015f komp\u00fcter insidentl\u0259rinin koordinasiyas\u0131n\u0131 v\u0259 kiber t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rini h\u0259yata ke\u00e7irir. Bunun \u00fc\u00e7\u00fcn K\u0130QMM-in funksiyalar\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirilib:<\/p>\n<p><em>&#8211; komp\u00fcter t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyin\u0259 m\u00fcasir t\u0259hdidl\u0259r haqq\u0131nda istifad\u0259\u00e7il\u0259rd\u0259n, komp\u00fcter texnikas\u0131 v\u0259 proqram t\u0259minat\u0131 istehsal\u00e7\u0131lar\u0131ndan, xarici \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259ki analoji strukturlardan al\u0131nan informasiyan\u0131n, el\u0259c\u0259 d\u0259 konkret komp\u00fcter insidentl\u0259rin\u0259, komp\u00fcter sisteml\u0259rinin qorunmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259tbiq edil\u0259n proqram-texniki vasit\u0259l\u0259rin effektivliyin\u0259 aid materiallar\u0131n toplanmas\u0131, t\u0259hlili v\u0259 m\u00fcvafiq m\u0259lumat bazalar\u0131nda y\u0131\u011f\u0131lmas\u0131;<br \/>\n&#8211; komp\u00fcter t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyinin t\u0259min edilm\u0259si sah\u0259sind\u0259 beyn\u0259lxalq t\u0259cr\u00fcb\u0259nin \u00f6yr\u0259nilm\u0259si v\u0259 \u00fcmumil\u0259\u015fdirilm\u0259si \u0259sas\u0131nda d\u00f6vl\u0259t orqanlar\u0131ndak\u0131 istifad\u0259\u00e7il\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn informasiya sisteml\u0259rin\u0259 qanunsuz m\u00fcdaxil\u0259 hallar\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131n al\u0131nmas\u0131n\u0131 t\u0259min ed\u0259n \u0259n s\u0259m\u0259r\u0259li proqram-aparat vasit\u0259l\u0259rinin t\u0259tbiq olunmas\u0131na dair t\u00f6vsiy\u0259l\u0259rin i\u015fl\u0259nib haz\u0131rlanmas\u0131, istifad\u0259\u00e7il\u0259r\u0259 m\u0259sl\u0259h\u0259t xidm\u0259tl\u0259ri v\u0259 texniki k\u00f6m\u0259k g\u00f6st\u0259rilm\u0259si;<br \/>\n&#8211; komp\u00fcter sisteml\u0259rin\u0259 xaker h\u00fccumlar\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq \u00fc\u00e7\u00fcn m\u0259lumatlar\u0131n operativ q\u0259bulu v\u0259 t\u0259cili k\u00f6m\u0259k g\u00f6st\u0259rilm\u0259si, internet \u015f\u0259b\u0259k\u0259sinin v\u0259 dig\u0259r informasiya sisteml\u0259rinin, o c\u00fcml\u0259d\u0259n lokal v\u0259 korporativ sisteml\u0259rin istifad\u0259\u00e7il\u0259rin\u0259 komp\u00fcter t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyin\u0259 yaranan t\u0259hdidl\u0259r haqq\u0131nda vaxt\u0131nda m\u0259lumat verilm\u0259si v\u0259 komp\u00fcter insidentl\u0259rinin t\u0259hqiqat\u0131nda d\u00f6vl\u0259t orqanlar\u0131na k\u00f6m\u0259k g\u00f6st\u0259rilm\u0259si;<br \/>\n&#8211; komp\u00fcter t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyinin t\u0259minat\u0131na dair proqram v\u0259 texniki vasit\u0259l\u0259rin se\u00e7ilm\u0259sind\u0259 m\u0259sl\u0259h\u0259tl\u0259r verilm\u0259si, komp\u00fcter sisteml\u0259rinin qorunmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn proqram vasit\u0259l\u0259rinin n\u00f6qsanlar\u0131 v\u0259 \u00e7at\u0131\u015fmazl\u0131qlar\u0131 a\u015fkarland\u0131qda proqram t\u0259minat\u0131 sat\u0131c\u0131lar\u0131 il\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q edilm\u0259si;<br \/>\n&#8211; d\u00f6vl\u0259t m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259rinin informasiya t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi b\u00f6lm\u0259l\u0259rinin yarad\u0131lmas\u0131nda v\u0259 m\u00fcvafiq normativ s\u0259n\u0259dl\u0259rin i\u015fl\u0259nib haz\u0131rlanmas\u0131nda onlara k\u00f6m\u0259k g\u00f6st\u0259rilm\u0259si;<br \/>\n&#8211; komp\u00fcter cinay\u0259tl\u0259ri v\u0259 informasiya t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyinin h\u00fcquqi t\u0259minat\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rin\u0259 dair m\u00fcvafiq qurumlarla, xarici \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259ki \u201cCERT\u201d \u015f\u00f6b\u0259l\u0259ri il\u0259 qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 f\u0259aliyy\u0259t v\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q, informasiya v\u0259 i\u015f t\u0259cr\u00fcb\u0259si m\u00fcbadil\u0259si;<br \/>\n&#8211; d\u00f6vl\u0259t orqanlar\u0131n\u0131n m\u00fcvafiq b\u00f6lm\u0259l\u0259ri il\u0259 komp\u00fcter insidentl\u0259ri haqq\u0131nda z\u0259ruri informasiyan\u0131 vaxt\u0131nda \u0259ld\u0259 etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rm\u0259k v\u0259 komp\u00fcter h\u00fcquq pozuntular\u0131n\u0131n (xaker v\u0259 virus h\u00fccumlar\u0131n\u0131n) qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131n al\u0131nmas\u0131nda k\u00f6m\u0259klik g\u00f6st\u0259rilm\u0259si v\u0259 t\u0259limatlar\u0131n ke\u00e7irilm\u0259si;<\/em><\/p>\n<p>K\u0130QMM Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n qanunvericiliyin\u0259 m\u00fcvafiq qaydada ona h\u0259val\u0259 olunmu\u015f v\u0259zif\u0259l\u0259rin yerin\u0259 yetirilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259qdim edil\u0259n v\u0259 yay\u0131lan informasiyaya g\u00f6r\u0259 \u00f6z s\u0259lahiyy\u0259tl\u0259ri h\u0259ddind\u0259 m\u0259suliyy\u0259t da\u015f\u0131y\u0131r.<br \/>\nM\u0259rk\u0259z bu v\u0259 ya dig\u0259r sisteml\u0259rin v\u0259 resurslar\u0131n f\u0259aliyy\u0259tini dayand\u0131rmaq s\u0259lahiyy\u0259tin\u0259 malik deyil, lakin h\u0259min m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rin h\u0259ll edilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn onlar\u0131n m\u00fcvafiq h\u00fcquq-m\u00fchafiz\u0259 orqanlar\u0131na verilm\u0259si h\u00fcququnu \u00f6z\u00fcnd\u0259 saxlay\u0131r.<\/p>\n<p>M\u0259rk\u0259z \u00f6z f\u0259aliyy\u0259tind\u0259 m\u00fcxt\u0259lif s\u0259pkili komp\u00fcter insidentl\u0259rini n\u0259z\u0259rd\u0259n ke\u00e7irir v\u0259 emal edir:<br \/>\n<em>&#8211; \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259rin baza qov\u015faqlar\u0131n\u0131n v\u0259 iri server resurslar\u0131n\u0131n i\u015f qabiliyy\u0259tinin pozulmas\u0131, sistem informasiyas\u0131n\u0131n da\u011f\u0131lmas\u0131 v\u0259 ya n\u00fcfuzdan sal\u0131nmas\u0131na s\u0259b\u0259b ola bil\u0259c\u0259k h\u00fccumlar;<br \/>\n&#8211; inzibat\u00e7\u0131 imtiyazlar\u0131 \u0259ld\u0259 etm\u0259y\u0259 y\u00f6n\u0259lmi\u015f h\u0259r hans\u0131 \u015f\u0259b\u0259k\u0259 h\u00fccumlar\u0131;<br \/>\n&#8211; d\u00f6vl\u0259t orqanlar\u0131n\u0131n informasiya resurslar\u0131na v\u0259 ayr\u0131-ayr\u0131 hostlara DoS (Denial of Service) v\u0259 DDoS h\u00fccumlar;<br \/>\n&#8211; komp\u00fcter viruslar\u0131n\u0131n m\u0259qs\u0259dy\u00f6nl\u00fc \u015f\u0259kild\u0259 g\u00f6nd\u0259rilm\u0259si, informasiya \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259rinin qorunmas\u0131 sisteml\u0259rinin o c\u00fcml\u0259d\u0259n z\u0259r\u0259rli proqramlar (sniffer, rootkit, keylogger v\u0259 s.) t\u0259tbiq edilm\u0259si yolu il\u0259 da\u011f\u0131d\u0131lmas\u0131;<br \/>\n&#8211; milli informasiya \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259rinin v\u0259 hostlar\u0131n skanla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131;<br \/>\n&#8211; parollar\u0131n v\u0259 ba\u015fqa autentifikasiya informasiyas\u0131n\u0131n se\u00e7ilm\u0259si v\u0259 \u0259l\u0259 ke\u00e7irilm\u0259si;<br \/>\n&#8211; informasiya resurslar\u0131ndan sanksiyala\u015fd\u0131r\u0131lmam\u0131\u015f istifad\u0259.<\/em><\/p>\n<p><strong>XR\u0130TDX V\u0259t\u0259n m\u00fcharib\u0259sind\u0259<\/strong><\/p>\n<p>V\u0259t\u0259n m\u00fcharib\u0259si ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 andan XR\u0130TDX-nin \u015f\u0259xsi hey\u0259ti M\u00fcdafi\u0259 Nazirliyinin, D\u00f6vl\u0259t S\u0259rh\u0259d Xidm\u0259tinin, D\u00f6vl\u0259t T\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi Xidm\u0259tinin v\u0259 dig\u0259r qurumlar\u0131n \u0259m\u0259liyyatlar zonas\u0131nda yerl\u0259\u015f\u0259n q\u0259rargahlar\u0131n\u0131 etibarl\u0131 x\u00fcsusi rabit\u0259, internet v\u0259 data xidm\u0259tl\u0259ri il\u0259 t\u0259min etm\u0259kl\u0259 b\u0259rab\u0259r d\u00f6vl\u0259t informasiya sisteml\u0259rini kiber h\u00fccumlardan qorumaq \u00fc\u00e7\u00fcn fasil\u0259siz i\u015f rejimind\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131b.<\/p>\n<p>Dig\u0259r g\u00fcc strukturlar\u0131nda oldu\u011fu kimi XR\u0130TDX-nin \u015f\u0259xsi hey\u0259ti V\u0259t\u0259n m\u00fcharib\u0259sind\u0259 \u00fcz\u0259rin\u0259 d\u00fc\u015f\u0259n v\u0259zif\u0259l\u0259ri layiqinc\u0259 yerin\u0259 yetirib. T\u0259bii ki, Erm\u0259nistan t\u0259r\u0259finin Az\u0259rbaycana qar\u015f\u0131 ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 geni\u015fmiqyasl\u0131 h\u00fccum \u0259m\u0259liyyatlar\u0131 yaln\u0131z quru qo\u015funlar\u0131n\u0131n, zirehli birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rin v\u0259 artilleriya vasit\u0259l\u0259rinin h\u00fccumu il\u0259 m\u0259hdudla\u015fm\u0131rd\u0131. Erm\u0259nistan\u0131n x\u00fcsusi xidm\u0259t orqanlar\u0131n\u0131n r\u0259hb\u0259rliyi alt\u0131nda m\u00fcxt\u0259lif haker qruplar\u0131 Az\u0259rbaycan\u0131n dem\u0259k olar ki, b\u00fct\u00fcn d\u00f6vl\u0259t strukturlar\u0131n\u0131n resurslar\u0131na qar\u015f\u0131 kiberhucumlar h\u0259yata ke\u00e7irirdi.<\/p>\n<p>XR\u0130TDX-nin dig\u0259r m\u0259lum olan f\u0259aliyy\u0259ti Az\u0259rbaycan Silahl\u0131 Q\u00fcvv\u0259l\u0259rinin V\u0259t\u0259n m\u00fcharib\u0259sind\u0259 geni\u015f miqyasda t\u0259tbiq etdiyi PUA-larla ba\u011fl\u0131d\u0131r. Erm\u0259nistan ordusunun qorxulu r\u00f6yas\u0131na \u00e7evril\u0259n \u201cBayraqdar TB2\u201d PUA-lar\u0131 m\u00fcharib\u0259 zaman\u0131 d\u00fc\u015fm\u0259nin n\u0259zar\u0259tind\u0259 olan \u0259razil\u0259rd\u0259 f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rirdi. Qo\u015funlar\u0131m\u0131z\u0131n s\u00fcr\u0259tl\u0259 ir\u0259ll\u0259m\u0259si v\u0259 PUA-lar\u0131n d\u00fc\u015fm\u0259n m\u00fcdafi\u0259 zola\u011f\u0131n\u0131n b\u00fct\u00fcn d\u0259rinliyind\u0259 f\u0259aliyy\u0259tini t\u0259min etm\u0259k v\u0259zif\u0259si, pilotsuz vasit\u0259l\u0259rin idar\u0259etm\u0259 stansiyalar\u0131n\u0131n q\u0131sa bir zamanda yerd\u0259yi\u015fm\u0259sini z\u0259ruri edirdi. XR\u0130TDX V\u0259t\u0259n m\u00fcharib\u0259sind\u0259 bu v\u0259zif\u0259nin \u00f6hd\u0259sind\u0259n layiqinc\u0259 g\u0259ldi.<\/p>\n<p><img decoding=\"async\" class=\"responsive-img img-responsive\" src=\"https:\/\/azvision.az\/photos\/2023\/12\/VOYNA-1702535520.jpg\" \/><br \/>\nBundan ba\u015fqa ordumuz V\u0259t\u0259n m\u00fcharib\u0259sind\u0259 \u0259razil\u0259rimizi d\u00fc\u015fm\u0259nd\u0259n t\u0259mizl\u0259dikc\u0259, ir\u0259ll\u0259y\u0259n qo\u015funlar\u0131n idar\u0259 olunmas\u0131nda XR\u0130TDX-nin MDB m\u0259kan\u0131nda ilk d\u0259f\u0259 v\u0259 u\u011furla t\u0259qdim etdiyi TETRA radiorabit\u0259 sistemi x\u00fcsusi rol oynay\u0131b. TETRA-n\u0131n onlarla baza stansiyalar\u0131n\u0131n m\u00fcharib\u0259d\u0259n \u0259vv\u0259l t\u0259mas x\u0259ttin\u0259 yax\u0131n \u0259razil\u0259rd\u0259 yerl\u0259\u015fdirilm\u0259si aidiyy\u0259ti \u00fczr\u0259 r\u0259hb\u0259r \u015f\u0259xsl\u0259ri etibarl\u0131 v\u0259 \u015fifr\u0259li rabit\u0259 il\u0259 t\u0259min etdi. M\u00fcharib\u0259 zaman\u0131 xaricd\u0259n TETRA sisteml\u0259rinin \u00f6lk\u0259miz\u0259 g\u0259tirilm\u0259si y\u00f6n\u00fcnd\u0259 \u00e7\u0259tinlikl\u0259r\u0259 baxmayaq, Xidm\u0259t r\u0259hb\u0259rliyi g\u00fcc strukturlar\u0131n\u0131n t\u0259minat\u0131nda fasil\u0259 yaranmas\u0131na imkan verm\u0259di.<\/p>\n<p>V\u0259t\u0259n m\u00fcharib\u0259sind\u0259n sonra azad edil\u0259n \u0259razil\u0259rd\u0259 TETRA \u015f\u0259b\u0259k\u0259si geni\u015fl\u0259ndirilm\u0259kl\u0259 yana\u015f\u0131, \u0259m\u0259liyyatlar zaman\u0131 s\u0131radan \u00e7\u0131xan stansiyalar yenil\u0259ri il\u0259 \u0259v\u0259zl\u0259nib.<\/p>\n<p>2023-c\u00fc ilin sentyabr ay\u0131nda ke\u00e7iril\u0259n antiterror t\u0259dbirl\u0259ri zaman\u0131 XR\u0130TDX Xank\u0259ndi, A\u011fd\u0259r\u0259 v\u0259 Xocal\u0131 rayonlar\u0131nda d\u00f6vl\u0259t strukturlar\u0131n\u0131n etibarl\u0131 idar\u0259\u00e7iliyni v\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259siz m\u0259lumat m\u00fcbadil\u0259sini t\u0259min etm\u0259k m\u0259qs\u0259dil\u0259 operativ \u015f\u0259kild\u0259 TETRA radio\u0259laq\u0259 \u015f\u0259b\u0259k\u0259sini yaradaraq istifad\u0259y\u0259 verdi. Haz\u0131rda azad olunan \u0259razil\u0259rd\u0259 \u201cAzststeNet\u201d \u015f\u0259b\u0259k\u0259sinin geni\u015fl\u0259ndirilm\u0259si \u00fczr\u0259 i\u015fl\u0259r davam etdirilir.<\/p>\n<p>Bundan ba\u015fqa, operativ idar\u0259etm\u0259nin t\u0259minat\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn qo\u015funlar\u0131n v\u0259 birlikl\u0259rin idar\u0259etm\u0259 m\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259rin\u0259 optik kabell\u0259r \u00e7\u0259kilib v\u0259 x\u00fcsusi t\u0259yinatl\u0131 rabit\u0259 xidm\u0259tl\u0259ri t\u0259min olunub. Ali Ba\u015f Komandan\u0131n m\u00fcharib\u0259d\u0259 i\u015ftirak ed\u0259n q\u00fcvv\u0259l\u0259rin komanda idar\u0259etm\u0259 m\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259ri il\u0259 \u015f\u0259xs\u0259n \u0259laq\u0259 saxlamas\u0131, ordu v\u0259 qo\u015fun komandanlar\u0131n\u0131 \u015f\u0259xs\u0259n idar\u0259 etm\u0259si v\u0259 h\u0259r u\u011furlu \u0259m\u0259liyyatdan sonra generallar il\u0259 m\u0259hz x\u00fcsusi t\u0259yinatl\u0131 rabit\u0259 vasit\u0259sil\u0259 \u0259laq\u0259 saxlay\u0131b onlar\u0131 t\u0259brik etm\u0259si d\u0259 bu q\u0259bild\u0259n olan m\u0259qamlard\u0131r.<\/p>\n<p>\u018fm\u0259liyyat v\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rd\u0259 i\u015ftirak ed\u0259n birlik v\u0259 hiss\u0259l\u0259rin idar\u0259 olunmas\u0131nda ham\u0131m\u0131z\u0131n yax\u015f\u0131 tan\u0131d\u0131\u011f\u0131 komandanlar\u0131n &#8211; general-polkovnik K\u0259rim V\u0259liyevin, general-leytenant Hikm\u0259t Mirz\u0259yevin, general-mayor M\u00fcnasim Babayevin, general-mayor Mais Barxudarovun, general-mayor Anar K\u0259rimovun, polkovnik Eld\u0259niz Namazovun v\u0259 dig\u0259rl\u0259rinin TETRA-dan istifad\u0259 etdiyini d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 \u015fahidi olmu\u015fuq. M\u00fcharib\u0259nin gedi\u015fat\u0131 zaman\u0131 r\u0259hb\u0259r \u015f\u0259xsl\u0259rin istifad\u0259 etdiyi rabit\u0259 vasit\u0259l\u0259rinin t\u0259krar \u015fifr\u0259l\u0259nm\u0259si d\u0259 XR\u0130TDX-nin \u0259m\u0259kda\u015flar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n h\u0259yata ke\u00e7irilib.<\/p>\n<p><img decoding=\"async\" class=\"responsive-img img-responsive\" src=\"https:\/\/azvision.az\/photos\/2023\/12\/TETRA-1702535716.jpg\" \/><br \/>\nBundan \u0259lav\u0259, XR\u0130TDX d\u00f6y\u00fc\u015f b\u00f6lg\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Kosmik A\u011fentliyi \u201cAz\u0259rkosmos\u201d publik h\u00fcquqi \u015f\u0259xsin mobil operatorlar\u0131n\u0131n v\u0259 internet provayderl\u0259rinin resurslar\u0131ndan operativ \u0259laq\u0259nin yarad\u0131lmas\u0131nda m\u0259har\u0259tl\u0259 istifad\u0259 edib.<br \/>\nV\u0259t\u0259n m\u00fcharib\u0259sind\u0259 XR\u0130TDX d\u00f6vl\u0259t informasiya resurslar\u0131n\u0131 h\u0259d\u0259f alan 3 min\u0259 yax\u0131n kiberh\u00fccumun qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 al\u0131b.<\/p>\n<p><strong>XR\u0130TDX V\u0259t\u0259n m\u00fcharib\u0259sind\u0259n sonra<\/strong><\/p>\n<p>V\u0259t\u0259n m\u00fcharib\u0259sind\u0259n sonra, 2022-ci ilin avqustunda Az\u0259rbaycan ordusunun ke\u00e7irdiyi \u201cQisas\u201d \u0259m\u0259liyyat\u0131 zaman\u0131 7 kiberqrupla\u015fma t\u0259r\u0259find\u0259n 15-i d\u00f6vl\u0259t qurumu olmaqla \u00fcmumilikd\u0259 72 informasiya resursuna qar\u015f\u0131 intensiv DDOS kiberh\u00fccumlar\u0131 olub. 15 qurumdan 11-i \u201cAzstateNet\u201d \u015f\u0259b\u0259k\u0259sind\u0259n istifad\u0259 etdiyi \u00fc\u00e7\u00fcn qabaqlay\u0131c\u0131 t\u0259dbirl\u0259r g\u00f6r\u00fclm\u0259si n\u0259tic\u0259sind\u0259 onlar\u0131n fasil\u0259siz f\u0259aliyy\u0259ti t\u0259min olunub.<\/p>\n<p>2023-c\u00fc il \u0259rzind\u0259 Xidm\u0259t t\u0259r\u0259find\u0259n 1000-\u0259 q\u0259d\u0259r kiberh\u00fccum indikatoru, t\u0259xmin\u0259n 81 milyon z\u0259r\u0259rli ke\u00e7id, 873 min z\u0259r\u0259rli virus yeni n\u0259sil avadanl\u0131qlar\u0131n v\u0259 m\u0259rk\u0259zl\u0259\u015fdirilmi\u015f antivirus sisteminin k\u00f6m\u0259yi il\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdiril\u0259r\u0259k bloklan\u0131b. \u0130st\u0259r m\u00fcharib\u0259d\u0259n \u0259vv\u0259l, ist\u0259rs\u0259 d\u0259 m\u00fcharib\u0259d\u0259n sonra XR\u0130TDX Ali Ba\u015f Komandan \u0130lham \u018fliyevin v\u0259 dig\u0259r y\u00fcks\u0259k v\u0259zif\u0259li \u015f\u0259xsl\u0259rin videokonfrans rejimind\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015fl\u0259rini v\u0259 q\u0259bullar\u0131n\u0131 y\u00fcks\u0259k s\u0259viyy\u0259d\u0259 t\u0259\u015fkil edir. Az\u0259rbaycan\u0131n V\u0259t\u0259n m\u00fcharib\u0259sind\u0259 m\u00f6ht\u0259\u015f\u0259m Q\u0259l\u0259b\u0259sinin r\u0259smi \u015f\u0259kild\u0259 \u00f6z\u00fcnd\u0259 \u0259ks etdir\u0259n \u00fc\u00e7t\u0259r\u0259fli Birg\u0259 B\u0259yanat\u0131n imzalanmas\u0131na aid videokonfrans\u0131n m\u00fc\u0259llifi d\u0259 XR\u0130TDX \u0259m\u0259kda\u015flar\u0131 olub.<\/p>\n<p><strong>N\u0259tic\u0259<\/strong><\/p>\n<p>XR\u0130TDX informasiya prosesl\u0259rinin m\u00fchafiz\u0259si, d\u00f6vl\u0259t orqanlar\u0131n\u0131n informasiya ehtiyatlar\u0131n\u0131n qorunmas\u0131, bu sah\u0259d\u0259 t\u0259hdidl\u0259rin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131n al\u0131nmas\u0131, d\u00f6vl\u0259t v\u0259 qeyri-d\u00f6vl\u0259t informasiya infrastruktur subyektl\u0259rind\u0259 kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizlik sah\u0259sind\u0259 riskl\u0259rin qiym\u0259tl\u0259ndirilm\u0259si v\u0259 idar\u0259 olunmas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 \u00e7ox vacib f\u0259aliyy\u0259tl\u0259r h\u0259yata ke\u00e7irir.<\/p>\n<p>V\u0259t\u0259n m\u00fcharib\u0259sind\u0259 yeni-yeni \u0259razil\u0259rin azad olunmas\u0131ndan sonra qo\u015funlar\u0131m\u0131z\u0131n yerd\u0259yi\u015fm\u0259si v\u0259 n\u00f6vb\u0259ti \u0259m\u0259liyyatlara haz\u0131rl\u0131\u011f\u0131 m\u00fctl\u0259q \u015f\u0259kild\u0259 dayan\u0131ql\u0131, sabit v\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259siz x\u00fcsusi rabit\u0259 t\u0259l\u0259b edirdi. Bu s\u0259rt t\u0259l\u0259bl\u0259r\u0259 cavab ver\u0259n rabit\u0259ni m\u0259hz XR\u0130TDX v\u0259 onun haz\u0131rda m\u00fcharib\u0259 veteran\u0131 olan \u015f\u0259xsi hey\u0259ti t\u0259min edirdi.<\/p>\n<p>X\u00fcsusi rabit\u0259 n\u00f6vl\u0259rind\u0259n istifad\u0259 qaydalar\u0131n\u0131n v\u0259 istifad\u0259\u00e7i siyah\u0131lar\u0131n\u0131n Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti il\u0259 raz\u0131la\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 bu sah\u0259nin d\u00f6vl\u0259t \u00fc\u00e7\u00fcn n\u0259 q\u0259d\u0259r b\u00f6y\u00fck \u0259h\u0259miyy\u0259t da\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcbuta yetirir. Milli t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyin t\u0259min edilm\u0259si m\u0259qs\u0259dil\u0259 \u00e7oxsayl\u0131 s\u0259r\u0259ncamlar imzalayan d\u00f6vl\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131m\u0131z, x\u00fcsusi rabit\u0259 v\u0259 informasiya t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi sektorunun inki\u015faf\u0131na v\u0259 texniki t\u0259chizat\u0131na, bu sah\u0259d\u0259 \u00e7al\u0131\u015fan h\u0259rbi qulluq\u00e7ular\u0131n f\u0259aliyy\u0259tin\u0259 daim y\u00fcks\u0259k qay\u011f\u0131 v\u0259 diqq\u0259t s\u0259rgil\u0259yir. Ali Ba\u015f Komandan \u0130laham \u018fliyev XR\u0130TDX-nin \u015f\u0259xsi hey\u0259tinin V\u0259t\u0259n m\u00fcharib\u0259sind\u0259ki f\u0259dakar f\u0259aliyy\u0259tini y\u00fcks\u0259k qiym\u0259tl\u0259rndir\u0259r\u0259k onlar\u0131n bir \u00e7oxunu m\u00fcxt\u0259lif orden v\u0259 medallarla t\u0259ltif etdi.<\/p>\n<p>Yuxar\u0131da sadalanan faktlar bir daha informasiya t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyinin m\u00fcasir h\u0259yat\u0131n son d\u0259r\u0259c\u0259 vacib aspekti oldu\u011funu v\u0259 onun \u0259h\u0259miyy\u0259tinin getdikc\u0259 artd\u0131\u011f\u0131ndan x\u0259b\u0259r verir. Az\u0259rbaycan\u0131n b\u00fct\u00fcn d\u00f6vl\u0259t qurumlar\u0131, g\u00fcc strukturlar\u0131, m\u00fcdafi\u0259 s\u0259nayesi, enerji, maliyy\u0259 v\u0259 bank sektoru \u00f6zl\u0259rini yeni n\u00f6v kiberh\u00fccumlardan qorumaq v\u0259 m\u0259lumatlar\u0131n\u0131n t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyini t\u0259min etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn X\u00fcsusi Rabit\u0259 v\u0259 \u0130nformasiya T\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi D\u00f6vl\u0259t Xidm\u0259ti il\u0259 yax\u0131ndan \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q etm\u0259lidir v\u0259 edir.<\/p>\n<p>\u0130nformasiya t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi daim sabit qalan bir anlay\u0131\u015f deyil, elm v\u0259 texnologiya inki\u015faf etdikc\u0259, yeni t\u0259hdid n\u00f6vl\u0259ri yaran\u0131r, hakerl\u0259rin istifad\u0259 etdiyi metodlar da d\u0259yi\u015fir v\u0259 inki\u015faf edir. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 X\u00fcsusi Rabit\u0259 v\u0259 \u0130nformasiya T\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi D\u00f6vl\u0259t Xidm\u0259ti resurslar\u0131m\u0131z\u0131 yeni n\u00f6v kiberh\u00fccumlardan v\u0259 hakerl\u0259rd\u0259n qorumaq \u00fc\u00e7\u00fcn \u201csilahs\u0131z d\u00f6y\u00fc\u015f\u201d \u00fcsullar\u0131n\u0131, metodlar\u0131n\u0131 v\u0259 al\u0259tl\u0259rini daim yenil\u0259yirl\u0259r.<\/p>\n<p>2023-c\u00fc il oktyabr\u0131n 26-27-d\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 X\u00fcsusi Rabit\u0259 v\u0259 \u0130nformasiya T\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi D\u00f6vl\u0259t Xidm\u0259ti v\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 D\u00f6vl\u0259t T\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi Xidm\u0259tinin birg\u0259 t\u0259\u015fkilat\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 Bak\u0131da \u201cCritical Infrastructure Defence Challenge 2023\u201d (CIDC-2023) adl\u0131 ilk Kiber festival\u0131 ke\u00e7irildi. Kiberh\u00fccumlar\u0131n simulyasiyas\u0131 il\u0259 h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n \u201cKiberm\u00fcharib\u0259\u201d yar\u0131\u015f\u0131nda i\u015ftirak\u00e7\u0131 komandalar onlara t\u0259hkim olunmu\u015f virtual informasiya sisteml\u0259rinin m\u00fcdafi\u0259sini quraraq verilmi\u015f infrastrukturun kiberh\u00fccumlara qar\u015f\u0131 t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyini t\u0259min etm\u0259li oldular. H\u0259m\u00e7inin, t\u0259dbir \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 6 m\u00fcxt\u0259lif istiqam\u0259t \u00fczr\u0259 h\u0259m yeni ba\u015flayanlar, h\u0259m d\u0259 pe\u015f\u0259karlar \u00fc\u00e7\u00fcn \u201cmaster-klass\u201dlar, yerli v\u0259 xarici ekspertl\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n is\u0259 ixtisasart\u0131rma t\u0259liml\u0259ri ke\u00e7irildi.<\/p>\n<p><img decoding=\"async\" class=\"responsive-img img-responsive\" src=\"https:\/\/azvision.az\/photos\/2023\/12\/CIDC-1702535176.jpg\" \/><br \/>\nCIDC-2023 d\u00f6vl\u0259t qurumlar\u0131, kritik infrastrukturlar, maliyy\u0259 v\u0259 telekommunikasiya sektorlar\u0131 \u0259m\u0259kda\u015flar\u0131n\u0131n informasiya t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi \u00fczr\u0259 t\u0259cr\u00fcb\u0259, bilik v\u0259 bacar\u0131qlar\u0131n\u0131n t\u0259kmill\u0259\u015fdirilm\u0259si, d\u00f6vl\u0259t v\u0259 \u00f6z\u0259l sektorlararas\u0131 koordinasiyan\u0131n g\u00fccl\u0259ndirilm\u0259si, yeni tenoloji h\u0259ll\u0259rl\u0259 tan\u0131\u015fl\u0131q v\u0259 ixtisasart\u0131rma istiqam\u0259tind\u0259 at\u0131lan m\u00fch\u00fcm add\u0131mlardan biridir.<\/p>\n<p>B\u00fct\u00fcn bunlarla yana\u015f\u0131 Xidm\u0259tin \u0259m\u0259kda\u015flar\u0131 imkanlar\u0131n\u0131 art\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn sistematik qaydada m\u00fctt\u0259fiq \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259 ezamiyy\u0259tl\u0259r\u0259 g\u00f6nd\u0259rilir v\u0259 burada ke\u00e7iril\u0259n kurslarda t\u0259hsil al\u0131r, beyn\u0259lxalq t\u0259dbirl\u0259rd\u0259 i\u015ftirak edirl\u0259r. Ke\u00e7iril\u0259n g\u00f6r\u00fc\u015f v\u0259 m\u00fczakir\u0259l\u0259rin n\u0259tic\u0259si olaraq b\u0259zi \u00f6lk\u0259l\u0259rl\u0259 beyn\u0259lxalq s\u0259viyy\u0259d\u0259 anla\u015fma memorandumlar\u0131 v\u0259 protokollar imzalan\u0131b.<br \/>\nSadalanan m\u0259qamlar Xidm\u0259tin h\u0259yata ke\u00e7irdiyi f\u0259aliyy\u0259tl\u0259rin m\u0259tbuata a\u00e7\u0131qlana bil\u0259c\u0259k ki\u00e7ik bir hiss\u0259sidir. Birc\u0259 bunu dem\u0259k kifay\u0259tdir ki, XR\u0130TDX m\u00fchafiz\u0259sini t\u0259\u015fkil etdiyi b\u00fct\u00fcn elektron informasiya resurslar\u0131na 24\/7 fasil\u0259siz xidm\u0259t g\u00f6st\u0259rir v\u0259 onlar\u0131n monitorinqini apar\u0131r.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259tinin h\u0259yata ke\u00e7irdiyi m\u00fcst\u0259qil siyas\u0259tin t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik komponentinin vacib bir hiss\u0259si olan v\u0259 \u00f6z v\u0259zif\u0259l\u0259rini layiqinc\u0259 yerin\u0259 yetir\u0259n X\u00fcsusi Rabit\u0259 v\u0259 \u0130nformasiya T\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi D\u00f6vl\u0259t Xidm\u0259tinin \u00f6z f\u0259aliyy\u0259tind\u0259 yeni u\u011furlara imza ataca\u011f\u0131 he\u00e7 bir \u015f\u00fcbh\u0259 do\u011furmur.<\/p>\n<p><em>\u018fdal\u0259t Verdiyev, h\u0259rbi ekspert<\/em><br \/>\n<a href=\"https:\/\/azvision.az\/\"><span style=\"color: blue;\"><b>AzVision.az<\/b><\/span><\/a><\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259tinin r\u0259sm\u0259n elan edil\u0259n prioritetl\u0259rind\u0259n biri d\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik sah\u0259sidir. D\u00f6vl\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131n\u0131n g\u00fcc strukturlar\u0131n\u0131n idar\u0259etm\u0259sinin strateji rabit\u0259 sisteminin t\u0259\u015fkilind\u0259n v\u0259 informasiyan\u0131n t\u0259hl\u00fck\u0259siz, sabit v\u0259 dayan\u0131ql\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 aidiyy\u0259ti \u00fczr\u0259 \u00f6t\u00fcr\u00fclm\u0259sind\u0259n birba\u015fa&hellip; <\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":25008,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[50],"tags":[],"class_list":["post-25007","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-gundm"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/mecra.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/25007","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/mecra.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/mecra.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mecra.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mecra.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=25007"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/mecra.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/25007\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":25009,"href":"https:\/\/mecra.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/25007\/revisions\/25009"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mecra.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/25008"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/mecra.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=25007"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/mecra.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=25007"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/mecra.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=25007"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}